„Okres dorastania i dojrzewania”

 

I.               Dojrzewanie

 

Dojrzewanie możnaby określić jako „fizyczne wzrastanie organicznych struktur oraz rozwój zależnych od nich funkcji istot żywych” 1. Tak zdefiniowany proces ma zabarwienie przede wszystkim biologiczne. W psychologii utożsamiane jest ono z pojęciem rozwoju, w tym wypadku rozumianego jako proces osiągania dojrzałości, zarówno fizycznej jak i psychicznej. W odniesieniu do dojrzewania mówi się o dojrzewaniu motorycznym, intelektualnym, emocjonalnym, społecznym, albo o dojrzałych poglądach, postawach czy zachowaniach. A. Gessel określił ten proces jako obejmujący tylko zmiany rozwojowe zależne od dziedziczności. Uważał także, iż dojrzewanie to „suma skutków działania genów w określonym cyklu życiowym jednostki” 2. Najczęściej dojrzewaniem określa się te przejawy rozwoju, które występują przy wyraźnym braku specyficznych doświadczeń praktycznych w przeciwstawieniu do tych składników czy aspektów sekwencji rozwojowej, w których doświadczenie odgrywa decydującą rolę 3. Dojrzewanie jest więc rozwojem pewnych form zachowania się pod wpływem interakcji genów z warunkami wewnętrznymi środowiska organizmu. Natomiast Hilgard twierdzi, że termin „dojrzewanie” odnosi się do wewnętrznych procesów wzrostu, które powodują zmiany w zachowaniu, zachodzą w określonej kolejności i dają się przewidzieć. Czas występowania i charakter tych zmian są względnie niezależne od wykonywanych ćwiczeń czy doświadczeń.

Dojrzewanie jest bardzo ściśle powiązane z procesem uczenia się. Wysunięto nawet takie stwierdzenie, że „dojrzewanie dostarcza podstaw do uczenia się, ale bez uczenia się, w wyniku samego tylko dojrzewania, rozwój nie byłby możliwy”. Z tego wynika, że oba te procesy są ze sobą bardzo ściśle powiązane i mają na siebie nawzajem silny wpływ.

Psychologia jest tą specyficzną nauką, która większość teorii buduje na podstawie wielu długotrwałych obserwacji zjawisk. Proces dojrzewania obserwowano w praktyce, na przykład w eksperymencie małżeństwa Kellog, które przez dziewięć miesięcy wychowywało swojego syna Donalda z szympansicą Gua. Większość z tych eksperymentów umożliwiła psychologom wyciągnięcie bardzo interesujących wniosków odnośnie procesu dojrzewania 4. Oto niektóre z nich:

v           Dojrzewanie jest ważnym czynnikiem, który należy uwzględnić przy rozpatrywaniu rozwoju zachowania się dzieci, ale nie jest to czynnik jedyny;

v           Wiele reakcji zjawia się z bez ćwiczeń czy zachęty ze strony dorosłych, jakby należały do spontanicznej aktywności dziecka, ale dla pierwszego pojawienia się specyficznych czynności sensomotorycznych(na przykład pod kontrolą wzroku, siadanie) potrzeba jest pewna doza ćwiczenia;

v           Specjalne ćwiczenie ma bardzo mały(a nawet żaden) wpływ na tempo tworzenia się i charakter prostych reakcji filogenetycznych, ale brak ćwiczenia, nawet w reakcjach filogenetycznych, tylko do pewnego czasu i nie przeszkadza rozwojowi;

v           Specjalne ćwiczenie ma wyraźny wpływ na kształtowanie się i charakter reakcji ontogenetycznych, włącznie z podstawami współdziałania zaufania, itp.;

v           Specjalne ćwiczenie jest skuteczne w zmienianiu tempa rozwoju i charakteru reakcji tylko wtedy, gdy te zależą od wyższych ośrodków korowych;

v           Skuteczność ćwiczenia lub specjalnego treningu jest proporcjonalna do stopnia dojrzałości odpowiednich mechanizmów.

Autorka zaliczyła również do wniosków Munna takie dwa podpunkty:

v           Rola dojrzewania i ćwiczenia jest nie tylko różna do rozwoju różnych czynności czy funkcji organizmu, ale zmienia się także z wiekiem;

v           Dojrzewanie dostarcza podstaw dla uczenia się, ale bez uczenia się, w wyniku samego tylko dojrzewania, rozwój nie byłby możliwy.

Chciałbym jeszcze raz powrócić do omawianego przez mnie wcześniej ścisłego związku pomiędzy dojrzewaniem, a uczeniem się. Obecnie właśnie ze względu na zażyłość tych dwóch procesów psychologowie zwrócili uwagę na mechanizmy interakcji uczenia się i dojrzewania. Bardzo wielki nacisk na tego typu rozumienie przykładają psychologowie rosyjscy. L. S. Rubinsztejn pisał:

 

„W procesie rozwoju indywidualnego odgrywa pewną rolę dojrzewanie. Jest rzeczą nie mniej oczywistą, że gra w nim rolę uczenie się. Cały problem polega na tym, aby właściwie określić ich wzajemne stosunki. Klucz do rozwiązania tego problemu zawiera się w tezie, która czerwoną nicią przewija się przez cały nasz sposób traktowania rozwoju psychiki, a mianowicie, że funkcje psychiczne kształtują się w samym procesie swego funkcjonowania i w sposób istotny zależą od tej obiektywnej treści, na której się kształtują(...). Dziecko nie dojrzewa najpierw, a później się uczy i wychowuje; dojrzewa ono wychowując się i ucząc, tzn. przyswajając sobie pod kierownictwem dorosłych treści kultury stworzonej przez ludzkość. Dziecko nie rozwija się i wychowuje, lecz rozwija się wychowując się i ucząc, tzn. samo dojrzewanie i rozwój dziecka w procesie nauczania nie tylko się przejawia, ale i dokonuje. Organizm rozwija się funkcjonując, człowiek dorosły rozwija się pracując; dziecko rozwija się wychowując się i ucząc. Na tym polega głównie prawo rozwoju psychicznego dziecka(...). Uczenie się nie tylko nadbudowuje się nad rozwojem, w miarę tego, jak dojrzewanie stwarza do tego gotowość, lecz i samo wpływa na przebieg dojrzewania i rozwoju”. 5

 

 II.               Dorastanie

 

Wiek dorastania to okres w życiu każdego człowieka, w którym przeobraża się on z dziecka w osobę dorosłą. Hipotetycznie obejmuje on okres pomiędzy 12 a 18 rokiem życia. W bardzo krótkim okresie czasu zachodzą radykalne zmiany fizyczne i psychiczne, które umożliwiają spełnienie zadań właściwych człowiekowi dorosłemu – rodzinnych i zawodowo – społecznych. Zmiany te zachodzą bardzo szybko i każdy jest w stanie je zaobserwować. Współcześni psychologowie twierdzą, iż proces dorastania jest niezwykle skomplikowany. Można w nim wyróżnić następujące dziedziny osobowości:

v           Dojrzewanie fizjologiczne - -jego końcowym etapem jest wydanie na świat potomstwa;

v           Dorastanie społeczne – polega ono z jednej strony na rozwoju świadomości społecznej(tj. kształtowaniu się ocen, przekonań i postaw moralnych oraz nastawień społecznych), zaś z drugiej strony na przygotowaniu się do określonej roli społecznej i podejmowaniu coraz to bardziej odpowiedzialnych zadań społecznych(np. pomoc w domu czy nauka w szkole);

v           Rozwój umysłowy – rośnie ilościowy wzrost poszczególnych funkcji umysłowych, jak i jakościowy skok procesów myślenia, który jest przejściem z etapu myślenia konkretnego na etap myślenia abstrakcyjnego(hipotetyczno – dedukcyjny). Umożliwia to większą efektywność uczenia się i zdolność rozwiązywania problemów teoretycznych i praktycznych, a rozumienie związków pomiędzy zjawiskami praw i uogólnień prowadzi do coraz lepszej orientacji w otaczającej rzeczywistości;

v           Dojrzewanie emocjonalne – pobudliwość i niestałość emocjonalna ustępują na rzecz stałości i równowagi. Zwiększa się skala przeżyć emocjonalnych, wzbogaca treść uczuć, wzmaga się znacznie rozwój tak zwanych „uczyć wyższych” – moralnych, społecznych i estetycznych;

v           Dorastanie kulturowe – oznacza ono, że jednostka przeobraża się stopniowo z biernego odbiorcy dóbr kulturowych w coraz bardziej aktywnego i odpowiedzialnego współtwórcę tych dóbr.

Okres dorastania jest okresem bardzo trudnym zarówno dla młodych ludzi, jak i ich opiekunów, ze względu na niekiedy bardzo radykalny charakter przeobrażeń zachodzących w młodych ludziach. Często powoduje to fakt, iż okres dorastania określa się mianem „krytycznego”.

Sama próba podjęcia charakterystyki okresu dorastania wydaje się być bardzo trudną. Wynika to przede wszystkim z tego, że istnieje bardzo duży postęp, który dokonał się w przeciągu ostatnich lat. Spróbuję teraz pokrótce wymienić i scharakteryzować te trudności:

1.            Nastąpiło znaczne rozszerzenia pojęcia „młodość”. Obniżona została dolna granica tego procesu, ponieważ obecnie młodzież biologicznie dojrzewa o wiele szybciej niż to miało miejsce dawniej. Z drugiej strony podniosła się jej górna granica związana z postępem techniki. Teraz młodzież przede wszystkim zdobywa wiedzę, a co za tym idzie opóźnia się zdobywanie przez nią dojrzałości społecznej. Samodzielność ekonomiczna uzyskiwana jest obecnie dopiero w wieku około 25 lat.

2.            na podstawie badań stwierdzono, iż nie można w ogóle mówić o młodzieży, gdyż jest ona społecznie i kulturowo bardzo zróżnicowana. Różnice te ujawniają się przede wszystkim w sposobie spędzania wolnego czasu, w zainteresowaniach, w stosunku do obowiązków, itd. M. Kozakiewicz już w 1970 roku stwierdził, że „młodzież jest tak zróżnicowana demograficznie, kulturowo, światopoglądowo, że każdy uogólniony wniosek o całości młodzieży ma zawsze przedział prawdziwości węższy od zakresu grupy społecznej, której dotyczy”.

W ogólnej charakterystyce młodzieży znaleźć się muszą tylko stwierdzenia o wysokim stopniu ogólności. Bardziej wnikliwa analiza opierać musi na badaniach określonych grup młodzieży, z uwzględnieniem czynników, różnicujących owe grupy(na przykład dłuższa lub krótsza nauka szkolna).

Bardzo duży wpływ na okres dorastania ma czynnik wieku. Badania wykazały, że niektóre zmiany dokonują się głównie na początku tego okresu, inne w dalszych jego etapach.

Tadeusz Tomaszewski w celu rozróżnienia „dojrzewania” i „dorastania” stwierdził, że „dorosłość” jest kategorią społeczną, podczas gdy „dojrzałość”- kategorią biologiczną. Oba te procesy nie przebiegają w sposób równoczesny. Dojrzewając jako organizm człowiek nie staje się przez to dorosły. Proces dorastania trwa zazwyczaj dłużej i jego przebieg uwarunkowany jest czynnikami społecznymi, kulturowymi oraz systemem wychowawczym. Autor zwraca uwagę na ogromne różnice indywidualnej nierównomierności w przebiegu tego procesu.

 __________

1 Maria Żebrowska „Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży” PWN Warszawa 1975

2  Hurlock 1960 str. 48

3  Ausubel 1958 str.80

4  Munn 1955 str.200

5 Rubinsztejn s. 211-212 1962

 

 

 

 

 

Bibliografia:

1.   Maria Żebrowska „Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży” PWN Warszawa 1975

2.   Tadeusz Tomaszewski „Psychologia” Wiedza Powszechna Warszawa 1982